Now Reading
Erkenden Okumak Üzerine: Hiperleksi’yi doğru anlamak!

Erkenden Okumak Üzerine: Hiperleksi’yi doğru anlamak!

Yazar: Dr. Öğr. Üyesi Leyla ULUS

Çocuk Gelişimi Uzmanı

Çocukların dil gelişimleri doğumla birlikte başlar. Gelişimciler dil gelişimini 1 yaş 1 kelime, 2 yaş 2 kelime ve 3 yaş 3 kelime şeklinde özetler. Bu son derece doğru bir sınıflamadır. Çocuklar olasılıkla 1 yaşında “Anne”, 2 yaşında “Anne top” ve 3 yaşında “Anne topu ver” diyeceklerdir. Dil gelişimi tüm dünyada ortalama aynı aşamalardan geçse de dil gelişimindeki hız elbette çocuktan çocuğa farklılık gösterir.  Bazı çocukların 2 yaşına geldikleri halde hala tek kelime söylediklerini veya hiç söyleyemediklerini görebiliriz. Yine bazı çocuklar konuşmalarındaki gecikmişliğin yanı sıra yazılı kelimelere, rakamlara ve logolara karşı olağan dışı bir ilgi duyabilmektedir. Bu çocukların dil gelişimleri henüz ilerlememiş olsa bile genellikle 3 yaş civarında okumaya başlayabilir ve küçük kas motor becerilerinde herhangi bir yetersizlik-gerilik olmadığı için bir süre sonra yazmaya da geçerler. Bu durum aileler tarafından genellikle mutlulukla karşılanır. Çocuk üstün yetenekli ya da üstün zekâlı olarak düşünülür. Burada aileler tarafından gözlenen aşağıdaki davranışların varlığı ise hiperleksiyi akla getirmektedir:

  • Gecikmiş konuşma ve konuşmada monotonluk,
  • Dil gelişimleri 18. ay civarına kadar olağanken 24. aya kadar belirgin bir gerilik ve durma yaşanması,
  • Çocuğun bilinçli söylediği ilk kelimelerin tren, saat vb. kelimeler ya da eko içeren kelimeler olması,
  • 3-4 yaş civarında bazen çok daha erken okumayı kendiliğinde öğrenme,
  • Sayıları ikiden fazla basamaklı olsa bile tanıma ve okuma,
  • Logoları ezberleme,
  • Yaşıtlarına göre gelişmiş görsel ve işitsel hafıza,
  • Koku, işitme, dokunma, tat gibi duyularda hassasiyet,
  • Kelimelerin sesleriyle kafiye oyunları gibi oyunlar oynama,
  • Mekanik oyuncaklara ilgi ve merak,
  • Tren, pervane vb. aynı hareketi yapan oyuncaklarla uzun süre oynama,
  • Akranlarıyla oyun başlatamama ve sürdürememe gibi sosyal sorunlar,

Hiperleksi olan çocuk beraberinde üstün zekâ-yeteneği de getirmiş olabilir ancak bu durum her çocuk için geçerli olmamaktadır. Bazen bu çocuklar otizm, asperger ya da yaygın gelişimsel bozukluk tanısıyla da karıştırılmaktadır. Çünkü yetersiz sosyal beceriler, dil gelişimindeki yavaşlık ve monotonluk, pervane, mekanik oyuncaklar, aynı hareketi yapan trenler vd. oyuncaklarla oynama,  hiperlektik çocuklar için de geçerlidir. Eğer sosyal becerilerdeki sorunlar fazla ise ve otizm, asperger ya da yaygın gelişimsel bozukluk yönünden anlamlıysa bu bozukluklardan birinin hiperleksiye eşlik ettiği de söylenebilir.

Hiperleksi günümüzde üç farklı tip olarak tanımlanır.

Tip I Hiperleksi: Parlak Erken Okuyucular

Tip I Hiperleksi olan çocuklar, ebeveynlerinin, büyükanne ve büyükbabalarının, öğretmenlerinin, akranlarının ve akranlarının ebeveynlerinin şaşkın bakışları karşısında çok erken okumayı öğrenen nörotipik çocuklardır. Bu çocuklara anne-babaları tarafından düzenli olarak etkileşimli kitap okunmuş olabilir. Çok erken yaşlarda çocuk, sayfaların kendi içindeki kelimeler ve resimlerin bulunduğu kitabı sözel olarak ezberleyerek “ezbere okumaya” başlar. Kısa bir süre sonra, çocuk aslında sadece ezberlemek yerine kitaptaki kelimeleri okuyabilir ve bu okuma yeteneği daha sonra diğer kitaplara aktarır. Çocuk bu noktada erken eğitim görmüş bir okurdur. Yine de yukarıdaki sayılan belirtilerin bir çoğunu gösterebilirler. Bu hiperleksi çocuk grubu, bazı uzmanlar tarafından “parlak erken okuyucular” olarak adlandırılır ve uzmanlar tarafından bir bozukluk olup olmadığı tartışmalıdır.

Tip II Hiperleksi: Otizmin parçası olarak Hiperleksi

Tip II hiperleksi otistik spektrum bozukluğunun bir parçası olarak da düşünülmektedir. Bu çocuklar genellikle okudukları şeyleri tam olarak anlamlandıramayabilirler. Bu çocukların otistik spektrum bozukluklarında görülen karakteristik dil, sosyal ve davranışsal belirtileri ve yukarıda sıralanan hiperleksi özellikleri belirgin olarak gözlemlenir. Genellikle otizm, asperger veya yaygın gelişimsel bozukluk tanısı bu tipe eşlik eder.

Tip III Hiperleksi: Meraklı ve yetenekli okuyucular

Tip III en az görülen hiperleksi türüdür. Yukarıda sıralanan belirtilerden özellikle dil gelişimdeki gerilik ve sosyal alanlarla ilgili yetersizlikler çok belirgindir. [Bu çocuklar genel olarak okumayla ilgili bazı alanlarda oldukça parlak ve aşırı meraklıdır. Örneğin şehir plakalarını ya da araba logolarını öğrenmeye oldukça isteklidirler. Erken okumanın yanı sıra, genellikle çarpıcı ezberleme yetenekleri gösterirler ve bazen diğer alanlarda da üstün yetenekleri vardır. “Otistik benzeri” davranışlara sahip olabilirler, fakat otistik değillerdir. Olağandışı olarak; seslere, dokunma veya tat alma gibi duyusal durumlara aşırı hassasiyet gösterebilirler. Bu çocuklar otizmi olan çocuklardan farklı olarak, genellikle dışa dönük ve aileleriyle yakın ilişki içindedir, ancak akranlarından ayrı ve onlardan uzak dururlar. Göz teması kurma eğilimindedirler ve kendilerine yakın kişilerle çok etkileşimli olabilirler. Saatleri ve mekânları değişmeyen rutin etkinlerden hoşlanırlar ve özellikle kişisel alışkanlıklarında ısrarcıdırlar. Bu çocuklar özellikle ani gelişen durumlar veya değişikliklerden pek hoşlanmaz. Bu gruptaki çocukların büyüdükçe özellikle sosyal becerilerle ilgili yetersizlikleri düzelme eğilimine girer ve “Otistik benzeri” davranışları yavaş yavaş azalmaya başlar.

Hiperleksi olan çocukların eğitimleri:

Öncelikle çocuğun erken yıllarda iyi bir uzman tarafından doğru bir şekilde değerlendirilmesi büyük önem taşır. Özellikle yukarıda anlatılan otizm, asperger ve yaygın gelişimsel bozukluk gibi durumlarla karıştırılan belirtilerin çok iyi değerlendirilmesi, aileyi gereksiz yaşanan stresten korur. Üstün zekâ ya da yetenek ile karıştırılmaması çocuktan olağanüstü akademik performans ya da yetenek beklentilerini önler. Çocuğun hiperleksi tanısını almasıyla birlikte, aile çocuğun bu yeteneğini pekiştirerek iyi bir okur olması yönünde çocuğu teşvik edebilir. Hiperleksi yalnız başına çocuğun ileriki hayatında ona engel oluşturabilecek bir durum sayılmamaktadır. Burada aile ve eğitimcilere aşağıdaki öneriler verilebilir.

See Also

-Çocuğun erken yıllarda özelliklerinin bilinmesi, akran gruplarıyla etkileşimde olmasının sağlanması sosyal beceri yönünden gelişimini destekleyecektir. Bu nedenle çocuğun sosyalleşmesinin sağlanacağı etkinliklere yönlendirmek bu yöndeki açığın kapatılmasını kolaylaştıracaktır. Bu etkinler grupla yapılan aktiviteler (satranç yerine yaratıcı drama, oyun grupları vb.), takım sporları (tenis yerine voleybol, basketbol vb.) gibi çocuğun toplulukta kendini ortaya koymasına ve topluluk normlarını özümsemesine yardımcı aktiviteler olabilir.

-Çocuk erken okuma yeteneklerinden dolayı ilkokula başladığında sıkılır endişesiyle okuma yetenekleri bastırılmaya çalışılmamalıdır. Okumayı erkenden öğrenen bu çocukların kimi zaman okuduklarını aslında tamamıyla anlamadıkları bilinmeli ve okuma yaptıklarında etkileşimde bulunmaya özen gösterilmelidir.

– Hiperkleksi çocukların kendi ilgi alanlarında derinleşmelerine katkı sağlamak ve teşvik etmek yararlı olabilir. Ancak bu çocukların ezberleme yetenekleri aileler tarafından abartılmamalı ve çocuğa istemsiz ve gereksiz bilişsel yük getirecek bilgi depolamalarından kaçınmak gerekmektedir.

-Böyle bir durumda çocuğun normal bir ilkokula ve “zamanında” başlaması tavsiye edilmektedir. Aileler bu çocukların okur-yazar olmaları nedeniyle okula erken başlayabilecekleri görüşünde olsalar da hiperleksisi olan bir çocuğun okul olgunluğu için gerekli olan sosyal beceriler anlamında sıkıntı çekeceği unutulmamalıdır.


What's Your Reaction?
Bilgilendirici
0
İlginç
0
Mükemmel
0
View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Scroll To Top